Svetlost i senke: Strunjenje: Vlaški ritual za lečenje straha i psihološkog stresa u tradiciji Homolja

Prostori istočne Srbije, naročito planinski masivi Homolja, Kučajskih planina i Timočke Krajine, vekovima predstavljaju živopisni presek arhaičnih kultura, slovenskih slojeva i starobalkanskog supstrata. U ovom specifičnom antropološkom pejzažu, vlaška etnička zajednica razvila je fascinantan sistem verovanja, običaja i rituala koji se prenose sa kolena na koleno, uglavnom usmenim putem. Među mnoštvom obreda koji se bave prelaznim dobima, kultom predaka i zaštitom od zlih sila, posebno mesto zauzima narodna medicina, čiji je jedan od najintrigantnijih segmenata ritual poznat pod nazivom strunjenje. Ovaj obred nije samo puk folkloran ostatak prošlosti, već složen mehanizam koji se bavi onim što savremena psihologija definiše kao akutni stres, posttraumatski poremećaj ili fobije nepoznatog porekla.

U središtu vlaškog shvatanja bolesti nalazi se uverenje da psihičko i fizičko stanje čoveka nisu odvojeni entiteti, već da svaka duboka trauma, iznenadni šok ili neobjašnjivi strah (u narodu poznat kao stras ili strah) ostavljaju trag ne samo na duši, već i u fizičkom telu. Kada čovek, usled nesreće, susreta sa nepoznatim, pada, ili čak usled noćnih mora, izgubi svoju unutrašnju ravnotežu, Vlasi veruju da je njegov duh „napukao“ ili da je „struna popustila“. Upravo iz tog razloga, ritual strunjenja ima za cilj da locira, identifikuje i simbolično odstrani taj nevidljivi teret, vraćajući pojedinca u stanje homeostaze i unutrašnjeg mira.

Etnološki i istorijski kontekst vlaške narodne medicine

Govoriti o vlažnoj narodnoj medicini znači zaroniti u složeni mozaik koji spaja elemente drevne tračanske kulture, staroslovenske mitologije i hrišćanskog sinkretizma. Istorijski posmatrano, vlaško stanovništvo je vekovima živelo u relativnoj geografskoj izolaciji, upućeno na sopstvene resurse, prirodu i međusobnu solidarnost. U takvim okolnostima, tradicionalni iscelitelji, među kojima su najistaknutije žene – bajature, strunjarice i namiguse – preuzele su ulogu ne samo lekara, već i duhovnih vodiča i psihoterapeuta lokalne zajednice.

Antropolozi koji su proučavali ove prostore još od vremena Tihomira Đorđevića primetili su da vlaška medicina posmatra bolest kao narušavanje kosmološkog poretka u telu pojedinca ¹. Strah se ne tretira kao prolazna emocija, već kao entitet koji može „ući“ u čoveka i zarobiti njegovu vitalnu energiju. Strunjenje se, u tom kontekstu, oslanja na princip sličnosti i kontakta, gde se simboličkim radnjama sa vunom, koncem i vodom manipuliše nevidljivim silama koje su navodno uzrokovale obolevanje.

Razumevanje ovog istorijskog okvira ključno je za sagledavanje činjenice da strunjenje nije nastalo iz neznanja, već predstavlja sofisticirani sistem empirijskog znanja o ljudskoj psihi. Kroz vekove, zajednica je primetila da ritualna pažnja, posvećenost obolelom i dramatična struktura obreda imaju izuzetno blagotvoran uticaj na smanjenje telesnih manifestacija stresa, poput drhtavice, nesanice i ubrzanog rada srca.

Anatomija straha: Antropološko viđenje "strasi"

U vlaškom govoru istočne Srbije, termin stras ili strah ima daleko šire značenje nego u standardnom jeziku. Strah je ovde imenovan kao uzročnik specifičnog sindroma koji pogađa sve starosne grupe, mada se najčešće izvode obredi za decu i mlađe osobe koje su doživele iznenadni šok – bilo od ujeda psa, pada sa visine, grmljavine, ili pak viđenja nečega što um malog deteta nije mogao da obradi. Kada nastupi stras, čovek vene, gubi apetit, bledi, gubi snagu i povlači se u sebe.

Etnolozi ovde povlače zanimljivu paralelu sa konceptima u drugim tradicionalnim kulturama, poput latinoameričkog susto-a (bolesti straha). U oba slučaja, nagli psihološki šok se tumači kao odvajanje duše od tela. Strunjenje, kao ritual, funkcioniše upravo kao metod ponovnog vezivanja tih pocepanih niti. Kroz precizno strukturisane pokrete i verbalne formule, isceliteljka preuzima kontrolu nad haotičnim unutrašnjim stanjem pacijenta, dajući mu spoljni oslonac u trenutku kada mu se psihički svet ruši.

„U vlaškim selima Homolja, strah nije samo osećanje; strah je putnik namernik koji dolazi bez kucanja i ostaje da kuća dušu. Kada moderna medicina nemoćno slegne ramenima pred neobjašnjivim drhtanjem deteta, baka sa crvenim koncem i posudom izvorske vode otvara vrata onog starog, prastarog jezika koji telo bolje razume nego latinske dijagnoze.“ — Zabeleška sa terena, Donja Kamenica, leto 2012.

Ova dimenzija ukazuje na duboku povezanost između kolektivnog nesvesnog i specifičnih ritualnih radnji. Činjenica da pacijent dolazi kod strunjarice sa već unapred izgrađenim poverenjem u ishod obreda stvara moćan placebo efekat, ali i duboko ukorenjen osećaj olakšanja koji je često nedostupan u hladnom, sterilnom okruženju moderne urbane medicine.

Detaljan tok rituala: Od dijagnoze do rasterećenja

Sam čin strunjenja započinje detaljnom dijagnostikom. Strunjarica najpre obavlja razgovor sa bolesnikom ili članovima njegove porodice, raspitujući se o okolnostima pod kojima se strah pojavio. Zatim se pristupa uzimanju mere. Koristi se nepripremljena vuna ili specijalno sukan konac, najčešće crvene boje koja u narodnoj tradiciji ima apotropejsku (zaštitnu) ulogu. Mera se uzima od glave do pete, preko ruku, beležeći dužinu i obim delova tela pacijenta.

Nakon uzimanja mere, konac ili vuna se stavljaju preko posude sa svežom, neispijenom (nenačetom) vodom, koja je obično donesena sa izvora pre izlaska sunca. U ovoj fazi isceliteljka počinje tiho, monotonim glasom da izgovara bajanje – magijski tekst koji se obično prenosi ženskom linijom s kolena na koleno i čije se izgovaranje drži u strogoj tajnosti pred širom javnošću. Bajanje služi da se „prizove“ strah, da se imenuju sile ili okolnosti koje su ga izazvale, i da se on simbolično zarobi u niti konca.

[Početak obreda] 
       │
       ▼
[Uzimanje mere crvenim koncem od glave do pete]
       │
       ▼
[Položenje konca preko posude sa nenačetom vodom]
       │
       ▼
[Izgovaranje tajnih bajanja i presecanje konca nožem]
       │
       ▼
[Krajnje čišćenje: bacanje konca u tekuću vodu ili na raskršće]

Kritični trenutak rituala dešava se kada se konac, koji sada predstavlja sakupljeni strah i bolest, simbolično preseca nožem ili makazama iznad posude sa vodom, ili se spaljuje, zavisno od regionalne varijante obreda. Presecanje niti označava presecanje patološke veze između pacijenta i njegovog straha. Voda se potom, zajedno sa ostacima konca, odnosi i baca na „čisto mesto“ – na raskršće puteva, u reku koja teče, ili pod koren starog drveta, čime se završava proces pročišćenja i simboličnog odnošenja bolesti daleko od ljudskih naseobina.

Psihološki mehanizmi i savremena naučna tumačenja

Iako se na prvu loptu strunjenje može posmatrati isključivo kroz prizmu sujeverja, savremena etnologija, antropologija i psihijatrija pristupaju ovim fenomenima sa znatno više razumevanja i poštovanja. Prema mišljenju mnogih istraživača koji su se bavili narodnom medicinom u delima Veselina Čajkanovića i njegovih naslednika, vlaški rituali predstavljaju preteču savremene grupne i individualne psihoterapije ².

U središtu uspeha ovog obreda leži nekoliko ključnih psiholoških mehanizama: 1. Katarza (čišćenje): Verbalizacija strahova kroz bajanje omogućava pacijentu da svoju unutrašnju napetost spoljašnje i sagleda je iz drugačije perspektive. 2. Ritualna drama: Vizuelne i taktilne senzacije tokom obreda (dodirivanje hladne vode, merenje vune, oštrica noža) snažno stimulišu čula i prekidaju ciklus panike i ruminacije. 3. Socijalna validacija: Činjenica da se zajednica okuplja i posvećuje punu pažnju nečijem unutrašnjem bolu daje obolelom osećaj da njegov problem nije trivijalan, što drastično smanjuje osećaj izolovanosti.

Narodna medicina na tlu istočne Srbije nikada nije funkcionisala kao zamena za fiziološko lečenje težih trauma, već kao dopunski, duhovni stub koji je lečio ono što je umu i duši bilo potrebno da bi telo uopšte moglo da započne proces oporavka. U tom smislu, strunjenje se pokazuje kao izuzetno otporan kulturni konstrukt koji uspešno odoleva naletima modernizacije.

Očuvanje tradicije i izazovi u XXI veku

Danas, u XXI veku, vlaška kultura i njeni specifični rituali prolaze kroz period duboke transformacije. S jedne strane, depopulacija istočne Srbije, migracije mlađeg stanovništva u veće gradove i inostranstvo prete da prekinu živu usmenu tradiciju. S druge strane, globalno interesovanje za autentične kulturne resurse, nematerijalnu kulturnu baštinu i etno-turizam stavlja strunjenje i slične obrede u sasvim novi kontekst.

Mnoge mlađe generacije Vlaha, iako odrasle u urbanim sredinama, i dalje gaje duboko poštovanje prema ovim običajima. Čak i kada se ne praktikuju sa nekadašnjom verskom revnošću, rituali poput strunjenja ostaju snažan simbol kolektivnog identiteta. Lokalni muzeji u Negotinu, Boru, Zaječaru i Majdanpeku sve više ulažu napore u dokumentovanje, arhiviranje i naučnu prezentaciju ovih običaja, trudeći se da ih sačuvaju od zaborava, ali i da ih zaštite od banalizacije i senzacionalizma u komercijalnim medijima.

Zaključno, strunjenje ostaje jedan od najupečatljivijih svedoka ljudske potrebe da se u trenucima najveće bespomoćnosti pronađe lek, smisao i uteha. Kroz spoj poezije, simbolike, vere u prirodu i duboke ljudske empatije, vlaške isceliteljke su vekovima uspevale da vežu pokidane niti ljudske duše, ostavljajući nam u nasleđe dragocenu riznicu znanja o tajnama ljudskog straha i otpornosti.

Reference